Ürün Türkiye’ye düşer düşmez orjinal bir fikir üretmekten yoksun ve durumun bir hayır işi olduğunu umursamayan merdiven altı üreticiler garip renk tonlarında ve fikrin tüm orijinalliğini bozan taklitleri işporta yoluyla Türkiye’nin dört bir yanına saldılar. Bu durum, aklıma bu tür bir yeniliğin korunup korunmadığını ve nasıl korunabileceği sorusunu getirdi.

Koruma enstrümanlarınız belli, patent, marka, endüstriyel tasarım tescilleri ve telif hakları. Teknik bir sorun çözümü içermediğinden patentle korunduğunu sanmıyorum. Belki özel bir imal prosesi varsa veya malzemesi varsa korunabilir. Bu ürünü bir endüstriyel tasarım olarak düşünecek olursak kanundaki tasarım tanımına uygun.
Kanun tasarım için “bir ürünün tümü, veya bir parçası veya üzerindeki süslemenin, çizgi, şekil, biçim, renk, doku, malzeme veya esneklik gibi insan duyuları ile algılanan çeşitli unsur veya özelliklerinin oluşturduğu bütünü,” diyor ve “Yeni ve ayırt edici niteliğe sahip tasarımlar belge verilerek korunur.” diye bu yeniliğin korunabileceğini anlatıyor. Ama bir endüstriyel tasarım en fazla 25 yıl korunur.

O halde bu ürünü koruma süre sınırı olmayan bir marka, bir üç boyutlu marka olarak korumak mümkün olur mu? Yurtdışında buna izin veren ülkelerde elbette mümkün. Shapeblog’da bunu tartışmış.

Türkiyedeki marka kanunundaki ilgili maddeler yüzünden bu konu bir hayli tartışmaya açık. Derişin sitesinde özetle bu tür bir marka başvurusunun TPE (Türk Patent Enstitüsü) tarafından reddedileceğini ama TPE’nin red kararı mahkemeye verilirse tescilin mümkün olabileceğini yazıyor. İlginç bir konu..

Sadece buluşlar patent ile korunur. İyi bir fikir ise bir buluş doğurabileceği gibi tek başına ticari bir değer ifade etmeyebilir. O yüzden buluşa dönüştürülmelidir.
Öncelikle tanımları netleştirmek ve buluş ile fikirden neleri kastettiğimi açıklamak istiyorum. TDK web sitesine danışmakta fayda var. Buluş kavramı için: “Bilinen bilgilerden yararlanarak daha önce bilinmeyen yeni bir bulguya ulaşma veya yöntem geliştirme, icat:” fikir için ise “Düşünce, mülahaza, mütalaa” yani “Düşünme sonucu varılan, düşünmenin ürünü olan görüş” veya “Niyet, tasarı.”

Aradaki farkı göstermek bu konuda nasıl bir tutum içerisinde olmak gerektiği konusunda yeterli olacaktır. Düşünce sistemi genellikle bir neden-sonuç ilişkisi içerisinde çalışıyor. Bir buluş yapmak için düşünmeye başlamakta bir neden gerektiriyor ve bu nedenlerin başında karşılaşılan problemler geliyor.

Örneğin, sabah kahvaltıyı hazırlıyorsunuz. Buzdolabının kapısına yüklendiniz. Açılmadı. Siz de kolay açılan bir buzdolabı kapısı olsa ne güzel olurdu diye düşündünüz. Güzel fikir. Ama buluş değil. Kolay açılan bir buzdolabı kapısı fikri üzerine düşünmeye devam ettiniz. Bu defa çekmek zorunda kalmamalıyım kapı kendiliğinden açılmalı dediniz. Hala bir buluş yapmış değilsiniz.
Sorunu yaşamanız neden-sonuç ilişkisi içerisinde zihninizi çalıştırdı ve sorunu ortadan kaldırma veya hayatı kolaylaştırma isteğini gerçekleştirmek için bir fikir ortaya attı. Akabinde ortaya attığınız fikire bir nasıl sorusu yönelttiniz. Nasıl kolay açılmalı? Kendiliğinden açılarak. Nasıl kendiliğinden açılır? İşte bu sorunun cevabı bir buluş teşkil edebilir. Ta ki siz TDK’nın da dediği gibi bilinen bilgilerden yararlanıp daha önce bilinmeyene ulaşana kadar.

Bilinen bilgi: Dışarıdan gelen hava dolap içerisine girip soğuduğunda vakum oluşturup kapıyı kendine doğru çekiyor. Fikrim kapının bu vakumu yenip kendiliğinden açılması. Çözüm kapıyı açmadan önce vakumun boşaltılması için hazneye açılan bir tıpanın açılması olabilir, yada kapının bir motorla itilmesi olabilir. Sebebi, örneğin sorunu ortadan kaldıracak işlemin nasıl yapılacağı bilgisiyle sonuca ulaştığınızda fikriniz artık bir buluştur.

Sadece sebep yüzünden ne sonucun elde edileceği değil bunu nasıl yapacağınız bilgisini de elde edene kadar analize devam edin. Nasıl buluş yapılır apayrı bir yazı konusu olacak. Bu yazıyla aklınıza gelen her yeni düşüncenin bir buluş olmadığı, bir fikir olabildiğini göstermek ve buluş yapabilmek için nasıl düşünmeniz gerektiğini ortaya koymak istedim.

Kanun metninde de benzeri bir durum ortaya konuyor. Zira patent, aslında sizin toplumla yaptığınız bir anlaşma değil miydi? (Bkz. patent nedir) Siz işe yarar bir bilgi vermedikçe sadece ulaşmak istediğiniz sonuçları ifade ederek bunları koruma altına alsanız aslında haksızlık olmaz mı? İşte kanun ve yönetmeliğin ilgili maddeleri;

KHK 551; “Madde 46 – Tarifname, buluş konusunun ilgili olduğu teknik alanda uzman olan bir kişi tarafından buluşun uygulanabilmesini sağlayacak nitelikte açık ve yeterli yazılır.”

Patent Yönetmeliği Madde 9, Paragraf 4; “İstemlerde buluş, erişilmesi arzulanan bir sonuç ile tanımlanamaz.”

Özellikle vekillerin dahi yazdığı patentlerin istemlerinde, yani taklitlerde aranan hususlar bölümünde hala bu yönetmelik maddesine uyulmadığını görüyorum. Bunun nasıl olması gerektiğini yine birlikte bir başka yazıda, istem inceleme kısmında tartışacağız. Buluş ulaşılması arzulanan sonuç değil, teknik sorunun nasıl çözüldüğü bilgisidir.
Artık fikirden buluşa geçtiğimize göre bir sonraki yazımızda hangi buluşların patentlenebileceğini tartışabiliriz.

Bu kadar sıkıcı konudan sonra şimdi biraz eğlenmeniz için sourtimes’ten icad edilmesi istenen ürünlere ilişkin bir fikir listesi. Einstein’in de ilginç bir sözüyle de noktalayalım “ortaya atilan yeni fikirlerde bir ilginçlik, saçmalik yoksa bu fikirde umut yok demektir..” Buluşa ulaşma umudunu mu kastediyordu acaba..

Daha önce de belirttiğim gibi patent, sadece başvurulduğu ülkelerde geçerli. Halbuki bir ülkede yapılan bir buluşun diğer ülkelerde koruma işlemlerinin aynı anda başlatılması için patent başvurularını aynı gün içerisinde yapmamız çok zor. Bu problemin üstesinden gelmek üzere 20 Mart 1883′te imzalanan paris anlaşmasında rüçhan yani öncelik hakkı adlı bir hak tanımlandı. Bu hak sayesinde patent başvurusu sahipleri 12 ay, marka ve endüstriyel tasarım başvuru sahipleri ise 6 ay boyunca ilk başvuru tarihleri esas olmak üzere diğer ülkelerde bir başvuru yapabilecek.

Örneğin 01/01/2006 da Türkiye’de bir patent başvurusu yaptınız. Bu başvurunuzun doğurduğu rüçhan hakkından yararlanıp 01/01/2007′ye kadar Almanya’da (veya bir başka ülkede) yaptığınız patent başvurusunun ilk başvuru tarihi 01/01/2006′ymış gibi öncelikli işlem göreceksiniz. Bu süreç zarfında bir başkası sizinle aynı konuda bir patent başvurusu yapsa da öncelik size ait olduğundan o ülkede de sizin başvurunuz geçerli sayılacak.

Bu durum bakış açısına göre bir fırsat bir de tehdit doğuruyor. Başvuruyu yapan taraf sizseniz Türkiye’de sadece 49YTL bir başvuru harcı ödeyerek bir yıl boyunca neredeyse tüm dünyada başvuru önceliği elde ederek patenti devam eden ürününüzü global olarak pazarlama şansını elinizde tutuyorsunuz. Örneğin Fransa veya Amerika’da veya dünyanın herhangi bir yerinde buluşunuzla ilgili bir pazar oluşumu söz konusu olursa ilk yıl o ülkelerde rüçhan hakkınızı kullanarak başvuru gerçekleştirebilirsiniz.

Diğer açıdan, üretici olarak bir ürünü piyasaya sürmek üzereyseniz ve bu ürüne ilişkin patent başvurusu dünyanın herhangi bir yerinde yapılmışsa yapıldığı andan itibaren ilk yıl hala Türkiye’de veya Türkiye’nin üye olduğu EPC gibi anlaşmalara yönelik bir patent başvurusu yaparak bir anda sizi risk altına sokabilir.

Yani bir patent başvurusu, dünyanın neresinde başvurulmuş olursa olsun ilk yıl için Türkiye’de hala başvuru şansına sahip ve risk oluşturuyor. Altının çizilmesi gereken yerleri kısaca özetleyecek olursak;

• Sadece 49 YTL’ye bir patent başvurusu yaparak bir yıl boyunca tüm dünyada rüçhan hakkınızdan kaynaklı sanal bir koruma alanı elde edebilirsiniz.
• Biri size ürününü Brezilya’da (veya bir başka ülkede) dahi patentlediğini söylediyse ve henüz patenti ilk yılını doldurmadıysa ürünü Türkiye’de üretmek risk almak demektir.

Burada kısaca bahsetmek istediğim bir başka konu ise birden fazla rüçhan kullanılması hali. Diyelim ki daha önce buzdolabının içinde lamba yoktu ve siz bunu ilk kez uygulayarak 01/01/2006 tarihinde Türkiye’de bir patent başvurusu yaptınız. Bu başvurunun doğurduğu ve 01/01/2007′ye kadar kullanabileceğiniz bir rüçhan (R1) mevcut. Akabinde bu R1 ile buzdolabı içerisinde ampul kullanımı için ABD’de bir başvuru yapmaya karar verdiniz ve ampulu daha iyi ışık vermesi için silindir formuna getirdiniz. ABD’de 15/04/2006′da başvurdunuz.

Yeni başvurunuz yenilik içerdiğinden hem buzdolabı için bir ampulü koruyan R1′e sahip hem de silindir formlu buzdolabı ampulü olan R2′yi doğurdu. İlk rüçhanın sonunda (R1, 01/01/2007) Çin’de bir başvuru yapmaya karar verdiniz. Bu başvuru birinci isteminde (istemler, claims mevzu ayrı bir eğitim konusu) buzdolabı içinde ampülü korurken ikincisi silindirik ampulü koruyor. Bu başvurunuzun başvuru tarihi 01/01/2007 ama hem R1 hem de R2 rüçhanlarına sahip. Benzeri kombinasyonlar stratejik tercihlere göre değerlendirilebilir. Rüçhan tanımını ele aldığımız bu yazımız devam etmemiz için yeterli arkaplanı oluşturuyor. Bir sonraki yazıda espacenet’e dönüyoruz.

Hukuki bir tanımdan bahsetmiyorum. En genel ifadesiyle patent, teknik bir soruna getirdiğiniz çözümün, bunu gerçekleştirmek için harcadığınız çabaya karşılık ödüllendirilmesi için size verilen bir tekel hakkı olarak adlandırılabilir. Aslında patent denilen hak, sizin toplumla yaptığınız bir çeşit anlaşmadır.

Siz bir zihinsel efor sarfederek teknik bir sorunu çözüyorsunuz. Üstelik bu bilgiyi kendinize saklamak yerine toplumla ile paylaşıyorsunuz. Buna karşılık toplum size en azından bir süreliğine bu bilgiyi veya bununla elde edilen uygulamaları sizin izniniz olmadan kullandırmama yetkisi veriyor.

Patentin bir üretim veya kullanım hakkı olduğunu düşünmek yanlış. Patent, bir ürünün iyi veya kaliteli olduğunun göstergesi değil. Sadece bunu ilk düşünenin siz olduğunu ve nasıl yaptığınızı herkesle paylaştığınızı gösteritor.

Patentin geçerli olduğu süre ise maksimum 20 yıl. Patent sahibi kendi isteğiyle bu süreyi daha erken bitirebilir. Patent geçerli olduğu sürece ödenmesi gereken yıllık harçlar olduğundan kullanılmayan patentlerin ömrünün çok daha erken tamamlandığını söylemek mümkün. Peki süresi dolan, kamuya mâl olan patentleri kullanmak mümkün mü? Elbette. Artık o bilgi herkese ait. Ama patentin süresinin bitmesi patentli bir ürünü birebir kopya edebileceğiniz anlamına gelmiyor. Çünkü belki de bu ürünün dizaynı endüstriyel tasarım tesciliyle, üzerindeki çalışmalar telif haklarıyla ve ismi marka tesciliyle korunuyor olabilir.

Patentin süresinin dolması, patentli teknik çözümün artık özgürce kullanılabileceği anlamına geliyor.

Vurgulamak istediğim bir diğer nokta da bir patentin sadece başvurulduğu ülkelerde geçerli olması. Yani Almanya’da patent almış ama Türkiye’de korunmayan bir teknik, ülkemizde kullanılabilir ve örneğin yine patent alınmamış olan İtalya’ya ihraç edilebilir. Ama bu konu ayrı bir incelemeyi gerektiriyor. Kritik kararlar vermeden önce tecrübeli bir patent vekiline danışmanızda fayda var. Yarın bu konuyla ilgili birkaç önemli noktayı daha aydınlatıp akabinde espacenet’e geri dönelim.

Yukarıdaki cümle şu an sizin için pek birşey ifade etmiyor olabilir. Ama espacenet servisiyle ilgili eğitim serimizi tamamladığımızda yeni bir ürün geliştirme sürecinde, rakiplerinizi takip ederken hatta çok önemli üretim kararları alırken bile hayatınıza ne kadar vazgeçilmez bir aracın girdiğini göreceksiniz.

http://tr.espacenet.com adresinden türkçe bir arabirim ile de ulaşılabilen bu internet arabirimi ile geniş bir veritabanı üzerinde kolayca araştırma yapma imkânı yakalanıyor. Ben eğitim serisinde http://ep.espacenet.com sayfasından erişilebilen ingilizce versiyonunu anlatacağım. Zira verilen parametreler ile çıkan sonuçları birbiri ile eşleştirirken ingilizce bize kolaylık sağlayacak. Ayrıca ingilizce patent literatürünü öğretmek açısından da oldukça yararlı olacak.

Orta kısımda daha sonra açıklayacağım IPC yani uluslararası patent sınıfı ile ilgili son gelişmelere ilişkin bilgiler mevcut. Bu kısım zaman zaman değiştiriliyor. Sağ sütun son haberleri, sol sütun ise en sık kullanacağımız araştırma ekranlarına girişi sağlıyor.

En üstteki quick search (hızlı arama) bölümü çok temel araştırmalar için ve nadiren kullanıyorum. Bu bölümü atlayıp esas önemli olan gelişmiş arama (advanced search) kısmına girmek istiyorum. Advanced search’e tıkladığınızda aşağıdaki ekran geliyor.

Yukarıda gördüğünüz gibi gelen ekranda çeşitli parametrelere göre araştırma yapmak mümkün. Bu birden fazla parametreyi birbiri ile kombine ettiğimizde çok ilginç sonuçlar elde edebiliyoruz. Örneğin BSH Ev Aletleri firmasının Avrupa patentiyle koruma altında olan yeniliklerini görmek isterseniz publication number (yayın numarası) kısmına EP yazıp applicant (başvuru sahibi) kısmına BSH yazarak arama butonuna tıklamanız yeterli.Peki Avrupa patenti, yayın tarihi gibi kavramlar ne anlama geliyor. Bunları nasıl kombine ederek hangi kritik sonuçlara ulaşabiliriz. Yarınki yazımızda bir patentin hayatından kısaca bahsederek bunları açıklamaya başlayacağız. Akabinde eğitim serimiz devam edecek.